ГлавнаяЛента новостейЗ. Юзбегов: «Советарин гьюкум инсанариз уж’вал бадали дебккуб вуйи»

З. Юзбегов: «Советарин гьюкум инсанариз уж’вал бадали дебккуб вуйи»

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

2021 01 25 1316532021-пи йисан январин 20-пи йигъан Дагъустандин Автономный Советарин Социалист Республика арайиз дубхну 100 йис тамам гъабхьну. Вахтназ вуди Дагъустан Республикайин Главайин вазифйир тамам апIурайи Сергей Меликовди кIулди вари 2021-пи йисан республикайин юбилейиз бахш дапIнайи серенжемар гъахувал ккун гъапIну.

 


 

 

Варж йис – му саб аьсрин вахт ву. Варж йис улихьна савадлувалин ва артмиш'валин гьякьнаан лап кьяляхъ хъайи дагълу уьлкейин яшайиш, гъи ухьуз рябкъюрайиганси, дигиш дубхьна. Гьаму мяналу юбилейихъди аьлакьалу вуди ихь республикайин районариъ ва шагьрариъ жюрбежюр серенжемар гъахура. Январин 20-пи йигъан Мягьячгъалайиъ Дуствалин хулариъ вахтназ вуди Дагъустан Республикайин Главайин вазифйир тамам апIурайи Сергей Меликовди республикайин гьюкмин, жямяаьтлугъдин ва диндин машгьур вакилариз, экономикайин, яшайишдин ва жара цирклариъ лихури, республикайин артмиш'валик лайикьлу пай киву касариз, ДАССР арайиз дуфну 100 йис тамам хьпахъди аьлакьалу вуди, пешкешар тувну. Пешкешар тувдарин арайиъ ихь ватанагьли, экономикайин илмарин доктор, профессор, Урусатдин Федерацияйин лайикьлу экономист Зейдулагь Юзбеговра айи. Дугъаз «Дагъустан Республикайин яшайишдинна экономикайин артмиш’валик пай кивбаз лигну» медаль тувну.

Зейдулагь Гъадимялиевич хьуб монографияйин ва 200-тIан артухъ илимдин макьал-йирин автор ву. Дугъу США-йин, Англияйин, Германияйин, Швейцарияйин ва Корея Республикайин университетарихъди аьлакьйир уьрхюра. 2005-пи йисхъан мина Нью-Йорк шагьриъ артмиш шулайи рынокарин Академияйин академик ву.

Зейдулагь Гъадимялиевич, яв медаль мубарак апIури, увуз жандин мюгькам сагъ'вал, хизандиъ хушбахтвал, аьлимвалин ляхниъ хъана заан хъуркьувалар ккун апIурача.

Хъа сад йигъ улихьна, 19-пи январиъ, учу советарин гьюкмин вахтна заан гъуллугъариъ гъилиху ихь ватанагьли, РФ-дин лайикьлу экономист, МГУ-йин профессор Зейдуллагь Гъадимялиевич Юзбеговдиз газатдин редакцияйиз теклиф гъапIнийча. Дугъахъди гъубху сюгьбат исихъ туврача.

– Зейдулагь Гъадимялиевич, гъийин деврин гизаф инсанари советарин гьюкум тянкьид апIура, гьаддин гьякьнаан яв фикир фициб вуяв? Советарин гьюкми дагълу халкьдиз фу тувну?

– Советарин гьюкми ихь дагълу халкьар албагу республикайиз сатIи гъапIну. Хъа дагълу аьтрафар сатIи апIбахъди сабси, советарин гьюкми республикайин яшайишдинна экономикайин артмиш’вализ гизаф мянфяаьт гъабхну. Гьадмуган Владимир Лениндин фикрар лап ужудар вуди гъахьну. Дугъу, девлетлуйирин ва касибарин арайиъ айи тафавутлувал терг дапIну, инсанариз барабар ихтиярар тувнийи. Учв Владимир Ленин аьхю ватанперес кас вуди гъахьну. Дугъу аьхю халкьар ва бицIи халкьар жара апIури гъахьундар. Дугъан фикриинди, гьарсаб халкьдиз сабсдар мумкинвалар тувну ккундийи. Лениндин кьяляхъ гьюкуматдин кIулиъ гъахьи Иосиф Сталиндин политикара гьациб вуйи.

Советарин гьюкум дебккайиз, дагълуйириз урхуз-бикIуз аьгъдарди, шагьрариъ заводар-фабрикйир, электрикдин аквар адарди гъахьну. Советарин гьюкми дагълуйирин яшайишдин артмиш’вал улихь гъапIну. Гьаци вушра, гьадму вахтнара политикайин цирклиъ дюз даруваларра гъахьну, амма думугандин девриъ девлетлуйиринна касибарин арайиъ гьамусяаьтси аьхю тафавутлувал адайи, олигархар адайи. Инсанар саламатди яшамиш шулайи, гьюкмихьна гьюрматниинди янашмиш шуйи.

20-пи аьсрин 90-пи йисари Советарин Союз дабгъувалихъди сабси, Урусатдиъси ихь республикайиъра приватизацияйи чан чIуру тясир гъапIну. Кьувват хъайидари гьюкуматдин мутму – заводар-фабрикйир, жил-девлет чпин хусусиятназ илтIикIуз хъюгъну. Дагъустандиъ милли халкьарин тешкилатар арайиз гъафнийи. Гьюкмин гизаф заан гъуллугъар дюз дару фик-рин инсанари гъидиснийи. Дагъустандин халкьар аьхю ва бицIи халкьариз пай апIуз хъюгънийи. Ихь табасаран халкь бицIи халкьарик кабхънийи. Узу бицIи халкьдин вакил ву кIури, правительствойиз ляхниз гъадагъури гъахьундар. Тарихдиъ кюгьне вахтарихъан мина мялум вуйи табасаранар бицIи халкь шулинхъа?! Дупну ккундуки, агьалйирин гьамусдин гьюкмихьна вуйи наразивал лап аьхюб ву. Советарин гьюкмикан инсанар разиди вуйи.

– «Дагъустандин экономикайин политикайин месэлйир ва дурар гьял апIбан рякъяр» кIуру яв китабдиъ саб кIулиз «ДАССР-ин яшайишдинна экономикайин программайин артмиш’вал ва хил’ан идипу мумкинвал» кIуру ччвур тувунва. Гьадму программайикан газат урхурайидариз жикъиди кидибт.

– Гьадму программа гьязур апIруган, узу Урусатдин илмарин академияйин Дагъус-тандиъ айи филиалин экономикайин институтдин директорди ляхин апIурайза. Гьадмуган Дагъустандин гележегдин артмиш’вализ бахш дапIнайи, артмиш’валин шибритIси гьязур дапIнайи докторвалин диссертацияйин дахилнаъди «Программа «Дагъустан» гъибикIнийза. Диссертация гьюкмин кIу-лиъ айидариз гизаф кьабул гъабхьнийи, гьаддиз узуз правительствойиз ляхниз теклиф гъапIнийи. Гьадмуган узу дюзмиш гъапIу халкьдин мяишатдин циркларин артмиш'валин стратегияйин планар гъира 2025-пи ва 2035-пи йисариз вуйи Дагъустан Республикайин жямяаьтлугъдинна экономикайин артмиш'валин Стратегйирин бинайиъ ами. Эгер гьадму 90-пи йисари программа уьмриз кечирмиш апIуз хъюгънийиш, республикайин экономика мукьан кьяляхъ гъубзидайи. Гьаддиз, хил’ан идипу мумкинвал кIури, кIул тувунза.

Ихь Табасаран ва Хив районариз гьюкуматдин терефнаан жара апIурайи пулин кьадарра цIиб вуйи, я думу районариъ саб жюрейинра фабрикйир-заводар дивбаз, ужудар рякъяр апIбаз фикирра туври гъахьундар. Гьаддиз думу районарин артмиш’валра кьяляхъ гъубзну. Табасаран райондиъ туриствалин гизаф ядиграр, уткан табиаьт а, хъа гьапIуз- вуш гьамусра туриствалин маршрутар тяйин дапIнадар. Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбанов гьадму ляхнарихъ хъюгъна, улихьна йигъари «Поле чудес» передачайизра кмиди табасаран миллетдин вакил гьаъну, ужуб передача гьязур дапIнайи.

Дагъустан милли тухмари (кланари) дибисна. Китабдиъра гьаддикан дибикIназа. Дагъустандиъ шагьрарси дабалгнайи районарин центрар а. Гьадму тухмари чпин районаризтIан фикир туврадар. Аварари – авар районариз, даргйири – дарги районариз артухъси кюмек апIуру. Гьаддиз, йиз фикриинди, аьхиримжи йисари Дагъустандин кIулиъ гъирагъдиан гьаънайи главйир айивали республикайин аьгьвалат къайдайиз хуз мумкинвал тувра.

– Зейдулагь Гъадимялиевич, Дагъустандиъ Советарин гьюкум дивуз кюмек гъапIдарин арайиъ табасаран халкьдин вакиларикан фуж жара апIуз шулу?

– Гьаму ДАССР-ин 100 йис тамам хьувалихъди аьлакьалуди республикайин телевидениейиан передачйир гъягъюра. Передачйириъ удучIвну улхрудари гьарури чпин миллетдин вакиларикантIан мялуматар туврадар. Узуз табасаран халкьдин машгьур вакилар Таригъули Юзбеговдикан, Аллагьверди Акимовдикан ктибтуз ккундузуз. Дурар Дагъустандиъ Советарин гьюкум дебккбан кIулиъ айидарихъди саб жергейиъ дийигънайи касар ву. Таригъули Юзбеговди ерли кентхудйирихъди, паччагьдин администрацияйин вакиларихъди ва советарин гьюкум бугъмиш апIуз ккуни харижи уьлкйирин вакиларихъди женг гъабхури гъахьну. Дагъустандин аьтрафариин Деникиндин кьушмари, халкьдин зегьметниинди гъазанмиш дапIнайиб тIараш апIури, цIийи гьюкмин тереф уьбхрудар йивну йихури гъахьну. Деникиндин кьушмарихъди вуйи женгнаъ асас йишв Аллагьверди Акимовди дибисна. Думу Дербентдин фронтдин кIулиъ дерккнийи. Вари халкьарихьна илтIикIну, дугъу Деникиндин чапхунчйирихъди женгназ гъудужвуз дих гъапIнийи. Гьамцдар игитарин кюмекниинди гьадму читин вахтна кьибла Дагъустандиъ ислягьвал дебккнийи.

Дагъустандиъ сабпи госпландин председатель Ханмягьмад Ханмягьямедов – Гъвандккарин Кьуттайин бай – табасаран кас вуди гъахьну. Дугъан худлар гьамусяаьт Москвайиъ яшамиш шула. Советарин гьюкмин вахтна гизаф ляхин гъапIу кас ву Мирзабег Багъичев. Думу чахьна хуш’вал яратмиш апIру, инсанариз кьабул вуйи гизаф ляхнар кайи кас вуйи. Хив райондиъра, Табасаран райондиъра дугъу кIули гъуху ужудар ляхнарин шил гъибтну.

Табасаран халкьдин арайиъ лайикьлу касар гизаф а. Хъа, бицIи халкьдин вакилар ву дупну, дурар гъюдучIвуз гъит- ри гъахьундар. Мисал вуди гъадабгъиш, Ватандин Аьхю дявдин иштиракчи, снайпер Аьбдуллагь Сефербегов – дугъаз «Советарин Союздин Игит» кIуру ччвур тувбан гьякьнаан Москвайиан кагъаз гъафну, хъа республикайиъ дидин кьяляхъ хъергрур гъахьундар. БицIи халкьарин вакилар гьамци гъузри гъахьну. Ихь халкьдиз айи сар Урусатдин Игит Рустам Мурадовдиз игитвалин ччвур шли тувну? Уьлкейин Президент Владимир Путинди! Республикайин терефнаан гьацдар игитар улупурадар. Дагъустандиъ миллетарин месэлйир гизаф а...

Сюгьбатнан аьхириъ Зейдулагь Юзбеговди, Дагъустандин вари халкьар 100 йисандин юбилейихъди тебрик апIури, дурариз яша-йишдин артмиш’вал, ислягьвал, хъуркьувалар ккун гъапIнийи.

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top